Pisanje i špijunaža: 7 poznatih književnika koji su bili tajni agenti

Profesionalna špijunaža nije česta stavka u biografiji jednog pisca, ali kada je to slučaj, uglavnom je reč o autorima koji pokazuju zavidan talenat za građenje intrige, složenih junaka i neočekivanih obrta. Nakon uspešne promene zvanja, mnogi od njih utemeljili su špijunsku fikciju kao žanr koji se odlikuje napetom akcijom, egzotičnim lokacijama, političkim aferama i hrabrim tajnim agentima.   

Postoje, međutim, i oni kod kojih takva iskustva nikada nisu potpuno odredila književni opus.  Ipak, i kod njih se mogu pronaći posredni uticaji u pogledu neobičnih lokacija, moralno problematičnih junaka i, najčešće, oštrih društvenih komentara.

U ovom članku predstavljamo svojih sedam omiljenih pisaca koji su radili kao tajni agenti, a čija se imena ne dovode često u vezu sa ovom nesvakidašnjom profesijom.

1. Kristofer Marlou (1564-1593.)

When the facts about a writer´s life are scarce, history tends to offer creative interpretations of it. Such is the case with many Renaissance figures, including the intriguing Christopher Marlowe. The fact he was London´s most popular playwright at the time Shakespeare was just settling in the city and the unusual circumstances of his death still spark controversy.

Namely, he was born in the same year as Shakespeare and died at the age of 29 – exactly when the Bard’s career started skyrocketing.  

This uncanny coincidence resulted in a range of theories about Shakespeare´s involvement in the event of Marlowe’s death. From the one suggesting he killed his famed opponent to pave his own way to glory, to the idea he later used Marlowe´s unfinished works to establish his name in the theatre world, the lack of facts has been inspiring different assumptions for centuries.

What makes the whole story even more curious is the allegation Marlowe was a government spy. In fact, this seems to be the likeliest cause of his death, with various sources suggesting his killing was a government-sponsored association made to look like a tavern brawl. A piece of evidence emerged only in 2001, indicating that Marlowe got a hold of sensitive information that made him a possible threat to the monarchy.

Today, Marlowe is well remembered for his lavish and controversial lifestyle, with his works being studied alongside Shakespeare’s. While his plays are far from spy fiction, they are highly reflective of the political world he was involved with, one obsessed with power and overreaching ambition.

2. Vilijam Somerset Mom (1874-1965.)

U vreme početka Velikog rata, Samerset Mom bio je već poznat književnik i upravo ga je to preporučilo za britansku tajnu službu. Njegovo poznavanje francuskog i nemačkog jezika bilo je od koristi za prikupljanje informacija u stranim zemljama, dok je kao pisac mogao često putovati ne izazivajući sumnju. Mom je regrutovan dok je živeo u Švajcarskoj, gde mu je poverena koordinacija britanskih agenata i slanje informacija Ujedinjenom kraljevstvu (usput kršeći švajcarske zakone o neutralnosti).

Mom je ubrzo potom bio poslat u Samou, zatim u Sjedinjene države i, konačno, u Rusiju, gde je stigao prekasno da bi uticao na ishod revolucije. Kada se konačno vratio kući, potpuno se posvetio pisanju, ali po britanskom Zakonu o Službenim Tajnama nikada mu nije dozvoljeno da govori o svojim špijunskim aktivnostima.

Određeni izvori navode da su mu zbog toga mnoge beleške bile spaljene, ali zbirka priča iz 1928. godine pod nazivom „Tajni agent Ašenden“ danas se smatra jednom od temelja špijunske fikcije. Kroz priče o britanskom agentu u Rusiji, Mom je samo delom opisao svoja iskustva, ali dovoljno autentično da inspiriše mnoge potonje pisce, uključujući i samog Ijana Fleminga.

3. Ernest Hemingway (1899-1961.)

S obzirom na avanturistički život Ernesta Hemingveja, nije iznenađujuće što je ovaj pisac stigao da se pozabavi i profesionalnom špijunažom. Proputovavši svet i razvivši širok spektar interesovanja, nobelovac iz 1954. godine imao je običaj da se okružuje ljudima iz različitih sfera života, uključujući i špijunažu.

Dugo se, međutim, nije moglo pouzdano govoriti o Hemingvejevoj saradnji sa CIA-om, ali to se promenilo kada je objavljen dokument koji opisuje prirodu njegovih aktivnosti na tom polju.

„Tokom Drugog svetskog rata, Ernest Hemingvej je usrdno posvetio mnogo više vremena i energije obaveštajnom radu nego svojim uobičajenim književnim poduhvatima. Imao je veze sa obaveštajnim sektorom američke ambasade u Havani, kao i sa barem tri obaveštajne službe: Mornaričkom obaveštajnom službom (Office of Naval Intelligence), Službom strateških aktivnosti (Office of Strategic Services), kao i Federalnim istražnim biroom (FBI). Osim toga, bio je dovođen i u vezu sa Narodnim komesarijatom unutrašnjih poslova SSSR-a (NKVD).“

Nakon što je u prvim godinama rata bio priklonjen američkim obaveštajnim službama, čini se da je Hemingvej promenio ili bar razmišljao o promeni strana. Tim periodom njegovog života bavila se knjiga bivšeg operativca CIA-e i nekadašnjeg kustosa CIA-inog muzeja, gde se polemiše o mogućnosti da je Hemingvej bio agent KGB-a.  

Međutim, tek sa objavljivanjem knjige pod naslovom „Špijuni: uspon i pad KGB-a u Americi“ dobili smo detaljniji uvid u prirodu tih njegovih aktivnosti. Po svemu sudeći, Hamingvej je u više navrata ponudio pomoć špijunima KGB-a, ali ga oni nikad nisu zvanično regrutovali jer im nikada nije dostavio važne političke informacije.

U kontekstu Hemingvejevog književnog opusa, ova epizoda mogla je biti inspiracija za neke od njegovih junaka, ali i za društvenu dimenziju ratnih tema kojima se bavio. A to je upravo jedan od aspekata koji je utemeljio njegov rad za buduće generacije.

4. Grejam Grin (1904-1991.)

S obzirom da se dela Grejema Grina često direktno bave špijunažom ili političkom satirom, ovog autora nije teško smestiti među bivše špijune. Štaviše, za njega je ta sfera nešto poput porodičnog biznisa s obzirom da je par njegovih rođaka već bilo radilo za MI6 u vreme kada je i on postao član organizacije. Regrutovala ga je upravo rođena sestra, a prvo nameštenje bilo mu je u Sijera Leonu.

Tu je imao i svoje prvo iskustvo sa ozbiljnim političkim skandalom. Njegov nadređeni bio je proglašen komunistom i taj je događaj godinama kasnije sprečio Grina da pređe granicu Sjedinjenih država. Bila je 1952., godina kada su Sjedinjene države bile na vrhuncu straha od komunizma, pri čemu su ljudi proterivani i kažnjavani i za mnogo nevinije stvari od nekadašnjih poznanstava sa dokazanim komunistima. Ta apsurdna situacija mogla je delom biti inspiracija za Grinov roman iz 1958. godine pod nazivom „Naš čovek u Havani“, koji se bavi ekstremnim koracima koje su obaveštajne službe Velike Britanije i Sjedinjenih država bile spremne da preduzmu kako bi iskorenile komunističke ideje.

Tokom rata, Grin je aktivno radio i kao pisac i kao obeveštajac, po svoj prilici jer je voleo da putuje na daleke destinacije. Dao je otkaz 1944. godine, nakon čega se potpuno posvetio književnosti. Svoja dela često je smeštao na daleka ostrva i opisivao represivne političke ideologije, predstavljajući banalnost takvih afera i njihovu beskorisnost.

5. Ijan Fleming (1908-1964.)

Prilično je poznato da je kreator voljenog tajnog agenta 007 inspiraciju za svoje romane pronalazio u iskustvima koja je doživeo kao oficir mornaričke obaveštajne službe tokom Drugog svetskog rata. Njegovo tajno ime bilo je 17F, a odgovornosti uključivale širok spektar aktivnosti. Otud i njegov sveobuhvatan prikaz špijunskog sveta kroz 39 romana o Džejmsu Bondu, koji ostaju remek dela špijunske fikcije.

I sam Bond je, kao što je već prilično poznato, zasnovan na stvarnom čoveku koji se zvao Dušan „Duško“ Popov, a koji je za svoje zasluge stekao Orden Britanske Imperije (OBE). Popov je bio srpski advokat i biznismen, koji je služio kao dupli agent organizacije MI6 tokom drugog svetskog rata.

Jedna od najlegendarnijih priča koja povezuje njih dvojicu je i noć u Kazinu Estoril u Portugalu, gde je Popov navodno prokockao 50.000 funti Britanske obaveštajne službe. Ta situacija je isprva verovatno presekla Fleminga, ali je očito ostavila dugotrajan utisak jer je kasnije postala kultna scena u delu pod nazivom „Kazino Rojal“. 

6. Roald Dal (1916-1990.)

Obaveštajni rad Roalda Dala počeo je nakon umalo tragičnog pada njegovog aviona. Tada je služio kao vojni pilot (nakon što je dao otkaz u fabrici u Tanzaniji), a nesreću je doživeo u Libiji 1941. godine, što ga je ubrzo nagnalo na promenu karijere. Regrutovala ga je Britanska služba za koordinaciju bezbednosti (British Security Coordination, BSC), ogranak MI6 čija je glavna misija bila špijunaža Sjedinjenih država.

U sklopu obaveštajnog rada, od Dala se očekivalo da se koristi svojom harizmom kako bi pridobio poverenje i prikupljao informacije od Amerikanaca, kao i da među njima širi pro-britansku propagandu. Njegov rad na tom polju detaljno je zabeležen u njegovoj biografiji jer je u toj ulozi bio aktivan godinama. Glavni zadatak bio mu je da se združi sa američkom političkom elitom, što mu je išlo od ruke s obzirom na njegove bliske odnose sa Elenor Ruzvelt i Harijem Trumanom. U opis njegovog posla takođe je ulazilo bavljenje odnosima s javnošću, kao i korišćenje ratnog iskustva da približi Ameriku britanskim ciljevima.

Spisateljsku karijeru Dal je otpočeo nakon sastanka sa proslavljenim britanskim književnikom S. L. Foresterom, koji mu je predložio da napiše priču o svojim ratnim iskustvima. To je delo bilo objavljeno 1942. i smatra se početkom Dalove književne karijere. Već sledeće godine Dal je predložio drugu priču Dizniju, ali ta saradnja nikada se nije ostvarila. Dalov put od svestranog ratnog oficira i obaveštajnog službenika do pisca dečije književnosti je možda i najmanje očekivan na ovoj listi. Iako se njegova dela ni u kojoj meri ne bave špijunažom, svoje iskustvo na tom polju iskoristio je pri adaptaciji Flemingovog romana „Samo dvaput se živi“ za film o Džejms Bondu iz 1967. godine.

7. Dama Stela Rimington (1935-2025.)

Kao prvi direktor MI5, dama Stela Rimington odigrala je značajnu ulogu u modernizaciji i humanizaciji te organizacije. Jedan od najvećih izazova za nju bilo suočavanje sa seksističkom kulturom i upravo iz toga su proizašle velike kulturološke promene u britanskoj tajnoj službi zbog kojih je Rimington i dan danas vrlo cenjena.  

Razni izvori uključujući i BBC tvrde da je ona bila inspiracija za lik M iz filmova o Džejmsu Bondu, koji je otelovila Dama Džudi Denč.

Nakon odlaska u penziju 1996. godine, Rimington se posvetila pisanju i uskoro objavila svoje memoare. Tri godine kasnije izašao je i njen prvi roman u kom uvodi junakinju Liz Karlajl, službenicu MI5 kroz koju nam predstavlja moderni svet antiterorizma.

Iako njen prvi roman nije dobio naročito povoljne kritike, kasnije su njena dela počela biti cenjena zbog jedinstvene perspektive koju pružaju na ovu sferu rada. Kroz žensko viđenje špijunskog sveta, kao i staru školu naracije, Rimington je pridobila mnoge čitaoce i otvorila važno pitanje emotivne dimenzije obaveštajnog rada.