Nagrađivani roman grčke spisateljice Ree Galanaki bio je tema književnog razgovora koji je ovog marta održan u prostoru Evropske kuće kao deo projekta Knjige u SREDištU, organizovanog u partnerstvu sa Deskom Kreativna Evropa Srbija. Roman „Eleni, ili Niko“ jedan je od preko 500 naslova prevedenih na srpski jezik uz podršku Kreativne Evrope sa ciljem da se domaćoj čitalačkoj publici približi savremena književnost evropskih zemalja.
Knjiga je objavljena 2025. godine u izdanju izdavačke kuće Darma i donosi priču o umetnici Eleni Bukura Altamura, koja se smatra jednom od prvih velikih slikarki savremene Grčke. U vreme kada visoko obrazovanje nije bilo dostupno ženama, Eleni Bukura uspela je upiše studije slikarstva u Napulju, a to je jedino mogla da učini pod muškim imenom.
To iskustvo u velikoj meri je odredilo njen odnos prema umetnosti, karijeri i domu, ali je iz korena promenilo i njen ličan život.
Ko je bila Eleni Bukura Altamura?
Rođena 1821. godine na grčkom ostrvu Speces, Eleni je bila kći kapetana Janisa Bukurasa, koji je nakon moreplovačke karijere kupio i vodio jedno atinsko pozorište. Prepoznavši u Eleninoj posvećenosti slikarstvu istu onu strast koju je i sam gajio prema moru i plovidbi, Janis Bukuras podržao je svoju ćerku u nameri da se akademski posveti umetnosti. Koristeći svoj uticaj u kulturnim krugovima tadašnje Atine, upisao ju je na časove kod italijanskog slikara Rafela Čekolija i tako joj pomogao da započne svoje slikarsko obrazovanje.
Upravo on bio je i Elenina pratnja na putu za Napulj, na koji je morala poći odevena u muško. Nasuprot svojoj supruzi koja je taj čin smatrala pogubnim za bračne prilike svoje ćerke, Kapetan Bukuras je ostao oslonac i podrška bez koje Eleni nikada ne bi imala priliku da sazre i ostvari se kao umetnik.
Međutim, jedan drugi muškarac je na drugačiji način odredio njen život. Slikar i revolucionar Saverio Altamura postao je Elenin muž i otac njihovo troje dece, ali taj brak bio je više izvor previranja nego radosti u njenom životu.
Teme i motivi književnog razgovora
Elenina životna priča, iako već sama po sebi u jednoj meri romaneskna, u književnoj obradi Ree Galanaki dobija slojevitost koja savremenom čitaocu pomaže da razume ne samo Eleni kao umetnicu i ženu, već i prirodu ženske pobune, kako u vreme kada je svaki vid ženskog stvaralaštva bio sputavan, tako i danas kada u tom pogledu postoji veća, ali ne i potpuna, sloboda.
I upravo ravnoteža između istorijske građe, intimnih uvida i romantizovanih biografskih elemenata čini ovo delo snažnim svedočanstvom ženske borbe, ali i borbe za slobodu, ljudska prava i umetnički izraz pojedinca.
To su bile neke od glavnih tema razgovora u Evropskoj kući i kroz njih je predstavljen kako značaj samog romana, tako i značaj ovog izdavačkog poduhvata. Tom prilikom publici je približen projekat Kreativne evrope u okviru kog je izdavačka kuća Darma objavila sedam romana iz različitih zemalja. Osim „Eleni, ili Niko“, prevedeni su i:
- „Nevidljivi”, Roj Jakobsen (Norveška)
- „Dogodilo se“, Etela Farkašova (Slovačka)
- „Moje pesme“, Edina Svoren (Mađarska)
- „Praktični sanjar“, A. L. Snajders (Holandija)
- „Bezmatak“, Mira Marćinov (Poljska)
- „Moje srce u škripcu“, Mari Ndiaj (Francuska=
Jedna od niti koja povezuje sve ove naslove jeste način na koji govore o ženskim ulogama, braku i porodici, zbog čega na jedinstven način povezuju čitalačku publiku (i izdavače) širom kontinenta.
Kada je reč o savremenoj grčkoj književnosti konkretno, ona se ne čini dovoljno zastupljena na domaćoj sceni uprkos činjenici da su srpska i grčka kultura dosta bliske ne samo geografski, već i kulturološki. Naše škole najčešće se bave antikom, dok mnoga velika imena savremenog grčkog stvaralaštva ostaju ili neprevedena ili prevedan u malim izdanjima.
O odnosu srpske i grčke književnosti, kao i stvaralaštvu Ree Galanaki u kontekstu savremene Grčke govorila je Aleksandra Milanović, asistentkinja na katedri za neo-helenske studije Filološkog fakulteta u Beogradu. Ona je ukratko predstavila put ženskog književnog stvaralaštva u Grčkoj, posebno se osvrnuvši na značaj koji roman „Eleni, ili Niko“ ima u tom kanonu. Ona je takođe izdvojila i neke od elemenata romana koji se oslanjaju na antičku grčku književnost, poput simoblike poglavlja koji su naslovljeni slovima grčkog alfabeta, ali i pojasnila aluzije na Homerovo stvaralaštvo, naročito u muškom imenu koje Eleni bira za sebe.
Eleni kao simbol ženske pobune bila je tema kojoj se razgovor iznova vraćao. Iako društveno privilegovana, Eleni daje ženskoj borbi lični pečat, boreći se još od najranije mladosti za svoju slobodu. Već na prvim stranicama romana biće nam dočarana njena posvećenost umetnosti, čak i kada joj je to donosilo nevolje u školi. Prilikom jednog razgovora sa Eleninim ocem, upraviteljka škole objašnjava zašto je Eleni bila kažnjena.
„Tom prilikom mu je rekla da je njegova ćerka krala ostatke sveća i da je pretvarala noć u dan dok je slikala po mrklom mraku, u vreme kada je trebalo da spava. Ono što je bilo kažnjivo nije ila samo krađa, već devojčina pobuna.“
Razgovor se takođe dotakao Eleninog odnosa sa ocem i bratom, od kojih prvi predstavlja stub podrške, a drugi utelovljenje patrijarhalnih normi tadašnjeg grčkog društva. Govorilo se o odrastanju i suočavanju sa društvenim i porodičnim očekivanjima. O ženskom mitu predstavljenom kroz aluzije na Alkionu, mitsku ženu sa kljunom i krilima, kao i Laskarinu, istorijsku ličnost koja je učestvovala u Grčkom ratu nezavisnosti kao mornarički komandant.
Iz delova romana koji su tokom večeri pročitani, publika je mogla da dobije sliku o formi i stilu romana, kao da se kasnije i uključi u razgovor sa pitanjima.
Razgovor je moderirao Bojan Milosavljević, Desk Kreativna Evropa Srbije, a govorile su:
- Nađa Parandilović, urednica u izdavačkoj kući DARMA
- Aleksandra Milanović, asistentkinja na katedri za neo-helenske studije Filološkog fakulteta u Beogradu
- Bojana Dobran, master filolog i urednica portala Anglozine
- Simona Dmitrović, pesnikinja
O autorki
Rea Galanaki rođena je 1947. godine u Iraklionu, na Kritu. Studirala je istoriju i arheologiju u Atini. Autorka je brojnih romana, kratkih priča, pesama i eseja, a knjige su joj prevedene na sedamnaest jezika.
Dva puta je nagrađena Nacionalnom nagradom za književnost (1999. godine za roman Eleni, ili niko i 2005. za zbirku priča Skoro plava ruka). Dobitnica je i Nagrade čitalaca Nacionalnog centra za knjigu Grčke (2006), Nagrade nacionalne akademije (2003) za roman Vek lavirinata, kao i nagrade Nikos Kazancakis grada Irakliona (1987). Među njenim značajnim priznanjima je i Zlatni krst Reda Efesa, koji joj je 2022. godine dodelila predsednica Grčke za doprinos književnosti i umetnosti. Dobitnica je i Velike nagrade za ukupan doprinos književnosti u okviru Nacionalne nagrade za književnost (2023).
O prevoditeljki
Prevoditeljka Mina Radulović rođena je 1971. godine, a bavi se prevođenjem sa grčkog, srpskog i engleskog jezika. Radila je kao projektni menadžer u Nacionalnom centru za knjigu Grčke i Evropskom centru za književno prevođenje, a u njenom opusu nalaze se dela savremenih grčkih autora, poput Kazancakisa, Elitisa, Venezisa, Nolasa i Seferisa, kao i dela domaćih pisaca, uključujući Njegoša, Steriju, Crnjanskog, Šantića, Pavića, Pekića, Krležu i Kiša. Prevela je i dela s engleskog jezika, među kojima su i dela Džona Kitsa i Mekdare Vudsa. Njen rad predstavlja most između različitih književnih tradicija.
